مروری بر انواع روش های گندزدایی و ضدعفونی

1391/11/28 16:03

نویسنده : شهرام قاسمی

مروری بر  انواع روش های گندزدایی و  ضدعفونی 

اولین بار Semmelweis ارزش شستن دست‌ها با محلول‌های گندزدا را در پیشگیری و كاهش دادن مرگ‌های ناشی از عفونت‌های پس از زایمان نشـان داد، سپس لیستر (Lister) نیز موفق شد با به كارگیری اسید كربولیك شمار عفونت زخم‌ها را كاسته و از آنها پیشگیری نماید.

وجود میکروب های بیماریزا در محیط زندگی ، قدرت و تکثیر و انتقال آنها از فرد بیمار به شخص سالم و توانایی آلوده نمودن غذا و سایر نیازمندی های روزمره آنان ، دانشمندان را بر آن داشته تا با این دشمنان نامریی انسان  مقابله نمایند و درصدد کشف راههای مبارزه برآیند . اهمیت استفاده از مواد گندزدا حتی در عصر طلایی آنتی بیوتیك‌ها نیز كاسته نشده و در حال حاضر استفاده از روش‌های عفونت زدایی (گندزدایی وسترون سازی) از پایه های مهم برنامه های موفق كنترل عفونت‌های بیمارستانی است. برای عفونت زدایی هوا، آب، محیط فیزیكی، وسایل و مواد و محیط‌های بیولوژیك روش‌های گوناگون فیزیكی و شیمیایی وجود دارد .

تعاریف و اصطلاحات عفونت زدایی

قبل از ورود به بحث عفونت زدایی فیزیكی و شیمیایی لازم است به ذكر برخی از اصطلاحات رایج در این زمینه بپردازیم تا ضمن درك مفاهیم و به كارگیری روش‌ها از اصطلاحات، برداشت‌های ناهمگون نداشته باشیم.

·         پاك كردن (Cleaning) : یعنی زدودن "دبری‌ها" یا مواد قابل رویت با آب. این عمل باعث حذف اجرام می شود تا باعث از بین رفتن اجرام .

·         سترون سازی  (Sterilization) : یعنی استفاده از روش‌های فیزیكی یا شیمیایی به منظور از بین بــردن و تخریب كلیه اشكال ارگانیسمی از جمله اسپورها.

·         گندزدایی (Disinfection) : یعنی استفاده از روش‌های فیزیكی یا شیمیایی به منظور كم كردن بار میكروبی در محیط های بی جان ، مانند اماکن مسکونی ، البسه ، ظروف ، آب ؟، سبزی و غیره به عبارتی گندزدایی در مورد محیط زندگی بکار می رود .

·         آلودگی زدایی (Disinfestation) : یعنی از بین بردن انگل‌های خارجی كه ناقل بیماریند مثل گال و شپش

·         Biodeterioration : یعنی تخریب فعالیت‌های بیولوژیك .

·         Decontamination : یعنی عفونت زدایی ابزار آلوده به طوری كه برای استفاده بی خطر و مناسب باشند

·         Fumigation : یعنی استفاده از دودها و بخارات مواد عفونت‌زدا .

·         Pasteurization : وقتی هدف ما از به کاربردن ماده ضد میکروبی نابودی عوامل بیماریزا باشد مثلاً  استفاده از حرارت 60 درجه سانتی گراد تا نیم ساعت .

·         كلریناسیون (Chlorination) و ازونیزاسیون (Ozonization) : یعنی استفاده از كلر یـا ازون برای سالم سازی آب .

·         ماده گندزدا (Disinfectant) : ماده ای است كه برای كم كردن بار میكروبی از روی سطوح بیجان و اجسام بكار برده می‌شود.

·         آنتی سپتیك یا ضدعفونی کننده ها (Antiseptic) : ماده ای است كه بازدارنده فعالیت و یا نابود کننده ارگانیسم‌ها از روی بافت‌های زنده است. مانند ضدعفونی پوست و یا زخم . غلظت ضدعفونی کننده ها بایستی کمتر از گندزداها باشد تا از آسیب به بافتها جلوگیری شود به همین دلیل ضدعفونی کننده ها نسبت به گندزداها سمیت کمتری دارند .

·         آنتی بیوتیك (Antibiotic) : ماده آلی شیمیایی است كه توسط ارگانیسم‌ها تولید می‌شود و باعث بازدارندگی یا كشتن ارگانیسم‌های دیگر در انسان، حیوانات و گیاهان می‌شود.

·         دترجنت (Detergent) : ماده ای است كه با کاهش كشش سطحی قابلیت نفوذ پذیری آب را افزایش می دهند تا مواد آلی راحتتر از سطوح پاک شوند . و همچنین  آلودگی و ذرات و گرد و غبار و ... را از سطوح پاک می کند و اجازه می دهد تا ضدعفونی کننده ها به میکروارگانیسم ها که در زیر و یا بین آنها قرار دارد دسترسی پیدا کنند .  

·         سنیتایزر (Sanitizer) : ماده بهداشتی است كه با مواد ضدمیكروبی همراه است. این مواد تمام اجرام را از بین نبرده و فقط جمعیت میکروبی را در سطح اشیاء کاهش داده تا از نقطه نظر بهداشت عمومی بی خطر و ایمن باشند ( شوینده ها )

·         مواد ژرمیسید (Germicide) ، بایوسید (Biocide) باكتریسید (Bactericide) ، ویریسید (Viricide) ، فونژیسید (Fungicide) ، اسپوریسید (Sporicide) و اویسید (Ovicide)  : كشنده ارگانیسم، اعم از باكتری‌ها، ویروس‌ها، قارچ‌ها، اسپورها و تخم انگلی‌ها هستند.  این مواد روی پروتئین ها بویژه آنزیم های مهم اجرام عمل می کنند . مکانیسم عمل ممکن است اکسیداسیون ، هیدرولیز ، تغییر ماهیت  و یا جایگزینی باشد .

·         Biostatic / Germistatic  : به موادی اطلاق می شود که صرفاً از رشد و تکثیر اجرام جلوگیری می کنند .

·         دئودورانت (Deodorant) : نیز برای مواد خنثی كننده بوهای بد و Bleach برای مواد رنگ بر بكار برده می‌شوند.

·         پالیدن : حذف میکروارگانیسم ها از مایعات را گویند که در صنعت و آزمایشگاه کاربرد دارد . صافی ها انواع مختلف دارند و اثر آن ها به اندازه منافذ ، جنس صافی و سایر فاکتور ها بستگی دارد .

 

روش‌های عفونت زدایی و گندزدایی :

انواع روش‌های جاری عفونت زدایی، اعم از روش‌های سترون سازی یا گندزدایی عبارتند از:

1.       فیزیکی

2.       شیمیایی

 

گندزداهای فیزیکی:

1.      حرارت

2.      برودت

3.      خشک کردن

4.       نورخورشید

 

حرارت بر 2 نوع است :

حرارت مرطوب : تمامی میکروب ها در اثر حرارت مرطوب از بین می روند و سرعت مرگ آنها بستگی به درجه حرارت و زمان آن دارد ، به این صورت که هر چه حرارت بیشتر باشد زمان از بین رفتن عوامل بیماریزا کوتاهتر است . حرارت مرطوب شامل موارد زیر است :

1.     استفاده از بخار آب (اتوکلاو ) 

2.     جوشاندن

3.     پاستوریزه کردن

حرارت خشک (فور): تاثیر حرارت مرطوب خیلی بیشتر از حرارت خشک است و در درجه حرارت های مشابه زمان استریل نمودن یا حرارت مرطوب از حرارت خشک کمتر است . ولی در مواردی که نمی توان از حرارت مرطوب استفاده کرد بایستی از حرارت خشک استفاده نمود . انواع حرارت خشک شامل :

1.      حرارت خشک ( فور )

2.      سوزاندن

3.      شعله

مروری بر روش‌های سترون سازی فیزیکی

 حرارت مرطوب (اتوكلاو) :

حرارت مرطوب هنوز، موثرترین، متداول ترین، قابل اعتمادترین و كم هزینه ترین روش برای سترون سازی است. اتوكلاو دستگاهی است كه با استفاده از عوامل دما، بخار، فشار و زمان، عمل می کند . در این دستگاه، بایستی "هوا" با "بخار" جابجا شود. این جابجایی یا با نیروی ثقل (Gravity) صورت می‌گیرد و یا با مكش پمپ(Prevacuum) . اگر هوای داخل دستگاه كاملا تخلیه نشود، به علت اختلاف وزن مخصوص هوا و بخار، درجه حرارت به حد مطلوب نخواهد رسید. این دستگاه دارای یك مخزن فولادی ضدزنگ، ضداسید و باز و ضدمغناطیس، در فولادی با واشر نسوز، قفل ایمنی، شیرهای آب و بخار، صافی‌های هوا و بخار، سوپاپ اطمینان، فشارسنج، حرارت سنج، زمان سنج و سیستم ارت می‌باشد و حجمش از 5 لیتر تا بیش از 1000 لیتر متفاوت است . در این دستگاه، دما 121 تا 134 درجه سانتیگراد است و زمان، بسته به نوع دستگاه 4 تا 30 دقیقه متفاوت و واحد سنجش فشار یكی از موارد زیر است:

یك اتمسفر = یك بار= 100 كیلوپاسكال = 5/14 پوند بر اینچ مربع = 750 میلیمتر جیوه

 در پایان مرحله سترون سازی، بخار دستگاه تخلیه می‌شود تا فشار اتاقك به صفر برسد. این مرحله 15 تا 20 دقیقه طول می‌كشد. اتوكلاو برای سترون كردن لوازم جراحی فلزی، شیشه ها، مایعات و بعضی مواد پلاستیكی بكار می‌رود. نوعی سترون سازی سریع وجود دارد بنام Flash Sterilization كه در آن وسایل، در دمای 134 درجه سانتیگراد و فشار 60 پوند بر اینچ مربع، ظرف 3 دقیقه سترون می‌شوند.

در استفاده از اتوكلاو زمان كوتاه و نفوذ خوب است، و وسایل زیادی را می‌توان با آن سترون كرد. ولی كند شدن وسایل برنده و باقی ماندن رطوبت در بسته ها در پایان كار از معایب این روش به حساب می آید .

عملكرد اتوكلاو را بایستی با بررسی حرارت سنج با ترمومتر شاهد، وزن كردن بسته ها قبل و بعد از فرایند (جهت بررسی باقی ماندن رطوبت در بسته ها)، استفاده از اندیكاتورهای شیمیایی و استفاده هفتگی از اندیكاتورهای بیولوژیك باسیلوس  استئاروترموفیلوس   (B. Stearothermophilus)   ارزیابی نمود.

جوشاندن با آب :

معمولا آب جوش نمی‌تواند اسپورها و بعضی ویروس‌ها را از بین ببرد  لذا سترون كننده نیست، ولی در مواقعی كه وسیله یا ماده سترون كننده در اختیار نیست و برای لباس و لوازمی که با خلط و مدفوع بیمار آلوده شده استفاده می کنند . می‌توان وسایل را در 100 درجه سانتی گراد، برای مدت 15 دقیقه جوشاند.

پاستوریزاسیون :

استفاده از حرارت 60 درجه سانتیگراد برای مدت 5/0 ساعت و قرار دادن در محیط سرد را پاستوریزه كردن (پاستوریزاسیون) گویند كه در این فرایند عوامل عفونی بیماری‌زا از بین می‌روند. این روش برای از بین بردن عوامل بیماریزا در شیر و یا مواد غذایی بکار می رود .

حرارت خشك یا فور

دستگاه فور، دارای یك اجاق و یك اتاقك عایق كاری شده است كه با جریان برق گرم می‌شود. این دستگاه دارای بدنه فولادی، فن، زمان سنج، حرارت سنج، تنظیم كننده درجه حرارت، ترموستات و سیستم اِرت است. در این دستگاه در 160 درجه سانتی گراد در مدت 2 ساعت، در 171 درجه سانتیگراد در مدت 1 ساعت، در180 درجه سانتی گراد در مدت 5/0 ساعت و در 191 درجه سانتی گراد در مدت 6 تا 10 دقیقه وسایل استریل می‌شوند. به مورد   اخیر Rapid Heat Transfer  گویند.

با فور می‌توانیم روغن‌ها، گازهای آغشته به وازلین، پودرها، سوزن‌ها، تیغ، قیچی، نوك الكتروكوتر، دریل‌ها، فرزها، مته ها، لوله های شیشه ای و آیینه ها را سترون كنیم. فور وسیله ارزانی است و سبب خوردگی  ، زنگ زدگی وكند شدن لبه های برنده وسایل فلزی نمی‌شود. نفوذ پذیری آن ضعیف است، نیاز به زمان طولانی دارد، موجب تغییر رنگ و سوختن كاغذ و پارچه او ابزار حساس به حرارت می‌شود. برای كنترل عملكرد فور، بایستی هر روز واشر نسوز آن را بازدید كنیم، با دماسنج شاهد، صحت عمل حرارت سنجش را كنترل نماییم. و هر هفته با استفاده از آزمون‌های بیولوژیك (باسیلوس سوبتیلیس كه به حرارت خشك بسیار مقاوم است) عمل سترون سازیش را ارزیابی نماییم .

در پایان كار با فور، تا درجه حرارت به زیر 50 درجه سانتیگراد نرسیده نباید در دستگاه را باز كنیم، زیرا به علت اختلاف دما، آلودگی هوای بیرون به وسایل داخل دستگاه سرایت می‌كند.

روغن داغ ـ شعله مستقیم :

برای برخی وسایل، مثل بعضی وسایل دندان پزشكی می‌توان از روغن داغ با حرارت بیش از 170 درجه سانتی گراد استفاده كرد. همچنین استفاده از شعله چراغ الكلی به منظور سترون سازی در آزمایشگاه ها رایج است.

سوزاندن: 

سوزاندن بهترین وسیله سترون سازی است . این روش معمولاً برای از بین بردن اجسام آلوده از قبیل باند زخم ، پارچه های مصرف شده ، البسه بیماران مبتلا به بیماری های مسری و خطرناک ، لیوان کاغذی مسلولان ، زباله ، لاشه حیوانات آلوده و وسایل بی ارزش دیگر کاربرد دارد .

از موارد دیگر حرارت خشک می توان اطو را نام برد . اطو کردن لباسها سبب گندزدایی البسه و از بین رفتن بسیاری از میکروب ها می شود .

برودت : 

اگر چه سرما خاصیت گندزدایی ندارد ولی مانع رشد میکروب ها گردیده و به عنوان ضد فساد عمل می نماید . سرما رشد میکروب ها و قارچ ها را که باعث فساد مواد غذایی می شوند ، متوقف می کند . مدت نگهداری مواد غذایی در درجات مختلف سرما متفاوت بوده و بستگی به تاثیر درجه سرما بر روی هر نوع غذا دارد .

خشک کردن :

باکتری های مختلف در برابر خشک کردن حساسیت متفاوت دارند . خشک کردن موادی که حاوی باکتری هستند ، اغلب منجر به مرگ آنها می شود . سطوح خشک و تمیز مقدار کمی باکتری در بر دارد . خشکی برای جلوگیری از تولید باکتری ها موثر است . خشک کردن یکی از راه های قدیمی برای نگهداری غذا است و از این طریق بیشتر برای میوه ، سبزی ، شیر ، ماهی و .... استفاده می شود .

نور آفتاب و اشعه : 

نور خورشید ارزانترین و مناسب ترین گندزدا است . به طور کلی میکروب ها در مقابل هوا و آفتاب فوق العاده حساس هستند چرا که پرتوهای فرا بنفش خورشید برای باکتری ها و ویروس ها مرگبار هستند و هوا نیز به علت تبخیر رطوبت بر بسیاری از باکتری ها اثر کشنده دارد . لذا آفتاب دادن منازل و البسه و اثاثیه یکی از مهم ترین طرق گندزدایی و جلوگیری از امراض مختلف است .

 از راه های دیگر گند زدایی فیزیکی به موارد زیر می توان اشاره نمود :  

اتوكلاو اتیلن اكساید

اكسید اتیلن گازی است بی رنگ، قابل اشتعال و محلول در آب كه وقتی با هوا مخلوط شود می‌تواند آتش‌زا باشد. اكسید اتیلن یا با غلظت 100% به كار برده می‌شود و یا با 12% CO2 ، دمای 60 درجه سانتی گراد و رطوبت 50% به كار برده می‌شود. تقریبا هر چرخه سترون سازی 285 دقیقه طول می‌كشد. تمام وسایلی كه با  ETO سترون می‌شوند باید 8 تا 24 ساعت هوادهی شوند زیرا مواردی از سوختگی صورت در هنگام استفاده از ماسك‌های بیهوشی، التهاب حنجره و نای در استفاده از لوله های تراشه، همولیز خون در دیالیز و استفاده از كاتترها در عمل جراحی قلب و آنژیوگرافی دیده شده است. از اتوكلاو اتیلن اكساید می‌توان جهت سترون كردن وسایل پلاستیكی، لاستیكی، چرمی، پنبه ای و ابریشمی، ابزار آندوسكوپی، كاتترها و لوله ها، ابزار ظریف جراحی، دوربین‌ها، نخ‌های بخیه، سیم‌های برق، پمپ‌ها، موتورها، ابزار ماشین‌های قلبی تنفسی، مایعات، ساكشن، و انواع هندپیس‌های دندان پزشكی و ابزار حساس به حرارت استفاده كرد.

قدرت نفوذ ETO بالا است ولی زمانش طولانی است، نیازمند محافظ ویژه جلوگیری كننده از جرقه است، و مسمومیت‌زا، حساسیت‌زا و در تماس‌های طولانی سرطان‌زا و موتاژن است و هزینه زیادی نیز دارد.بایستی درجه حرارت، رطوبت و سیستم تهویه دستگاه كنترل شود و با اسپور باسیلوس سوبتیلیس به صورت هفتگی عملكرد سترون سازی پایش گردد.

کمی کلاو :

در این سیستم، علاوه بر آب، مخلوطی از الكل، فرمالدئید، كتون و استون نیز بكار برده می‌شود. درجه حرارت در كمی‌كلاو 131 درجه سانتی گراد، فشار20 پوند بر اینچ مربع و زمان 30 دقیقه است. با این روش، وسایل زنگ نمی‌زنند و لبه های تیز كند نمی‌شوند و به علت كمتر بودن میزان بخار آب در این دستگاه (نسبت به اتوكلاو معمولی) آب در بسته بندی‌ها جمع نمی‌شود. این دستگاه باید در جایی به كار برده شود كه از تهویه خوبی برخوردارند.

گاز پلاسما :

در این دستگاه، پراكسید هیدروژن را در یك میدان الكتریكی تصعید می‌كنند و لوازم حساس به حرارت و رطوبت را با آن سترون می‌نمایند. چرخه سترون سازی با این روش 55 تا 75 دقیقه طول می‌كشد.

یونیزاسیون :

از پرتوهای یون ساز نظیر: پرتوهای ایكس و گاما نیز می‌توان برای سترون كردن مواد بیولوژیك، داروها، گاز، باند، نخ‌های كات گوت و لوازم یك‌بار مصرف استفاده نمود.

تابش فرابنفش  ( UV ) :

تابش فرا بنفش دامنه موجی است در گستره (طیف )  امواج الکترومغناطیس با دامنه طول موجی کوتاه تر از نور مریی ، ولی بلندتر از پرتو X  و گاما که طول موج کوتاه و انرژی زیادتر و قدرت نفوذ بیشتری دارند . لازم به ذکر است اشعه الکترومغناطیس شامل امواج رادیویی با طول موج بلند ، امواج مادون قرمز ، پرتوفرابنفش ، اشعه ایکس ، اشعه گاما و امواج کیهانی می باشد .

طیف اشعه فرابنفش
اشعه فرابنفش بین طول موجهای 0.0144 میکرومتر و 0.39 میکرومتر است. اشعه فرابنفش را به سه منطقه تقسیم می‌کنند:

1.       ماورا بنفش با طول موج بلند یا ماورا بنفش A  (  NUV  -  UVA  ) : این اشعه بین طول موجهای 300 – 400 nm  (  0.39 و 0.315 میکرومتر ) قرار دارد. نسبت این اشعه در نور آفتاب ، قوس الکتریکی زغال و چراغهای الکتریکی معمولی زیاد است. ( ظاهراً کم خطر برای سلامتی و محیط زیست . سبب چروکیدگی پوست می شود )

2.       ماورا بنفش با طول موج متوسط یا ماورا بنفش B   (VUV – VACUM UV  یا   UVB )   : این اشعه بین طول موجهای  280 – 320  nm  ( 0.315 و 0.28 میکرومتر ) است. این اشعه در نور چراغ بخار جیوه و قوسهای الکتریکی با الکترودهای فلزی وجود دارد، تاثیر آنها در پوست شدید است. ( دارای ریسک بالاتر ولی خطرناک . باعث سوختگی شدید پوست می شود )

3.       ماورا بنفش با طول موج کوتاه یا ماورا بنفش C   ( EUV   یا   XUVیا EXTREME UV یا  XUV1-31nm  یا  UVC ) : این اشعه شامل طول موجهای کوتاهتر از 280 nm  ( 0.28 میکرومتر ) است و فقط در قوس الکتریکی جیوه وجود دارد. ( بسیار مضر و مخرب برای سلامتی محیط زیست  و خاصیت میکروب کشی شدید دارد )

** nm  نانومتر برابر با یک میلیلردم متر  **

توضیحاتی درباره موارد فوق :

·         خورشید ساطع کننده پرتو فرا بنفش در هر سه پایه باند   UVC , UVB , UVA   به مقدار فراوان است ولی به سبب جذب  UV  در لایه ازن اتمسفر  ، 99%  تابش فرابنفشی که به زمین می رسد از نوع ( کمتر مضر )   UVA است . شیشه پنجره معمولی نسبت به دامنه ظاهراً کم نفوذ  ( 300 – 400 nm   ) uva  شفاف بوده  و مقاومت چندانی در مقابل آن نشان نمی دهد اما نسبت به عبور طول موج های پایین تر از   350nm   حساس است به اندازه ای که 90% تابش های  UV کوتاه تر از 300nm  را از خود عبور نمی دهند .

·          Vacuum  UV : هوای معمولی در مقابل طول موج های 200nm   و پایین تر از آن به صورت شیشه ای مات عمل کرده و آنها را از خود عبور نمی دهد . علت این امر به لطف قابلیت بسیار بالای جذب تابش فرابنفش موج کوتاه توسط اکسیژن جو امکان پذیر شده است . در حالی که مثلاً عنصری مانند نیتروژن کاملاً برعکس ، در برابر UV  مانند شیشه ای شفاف عمل می کند . در مجموع می توان گفت که هوا یا جو نسبت به عبور تابش امواج خیلی کوتاه و مضر فرابنفش ، بسیار سختگیرانه عمل می کند . همین واکنش است که کره خاکی را برای انسان ها و بسیاری از جانداران قابل سکونت ساخته است . و باز به همین دلیل ، در صنایعی که نیاز به استفاده از تابش فرابنفش موج کوتاه زیر  200nm  باشد ( مانند صنایع ساخت نیمه رساناها ) ، این عملکرد تنها در محیط های تخلیه شده از اکسیژن امکان پذیر خواهد بود .

·         EXTREME UV  : مشخصه این دامنه بسیار موج کوتاه تابش فرا بنفش ، دو تاثیر متفاوت آنها با ماده است ؛ طول موج های بلندتر از  30nm اساساً با ویژگی ها و توان ترکیبی مواد در سطح الکترونی – شیمیایی سر و کار دارند در حالی که طول موج های کوتاه تر از  30nm تابش فرابنفش تنها تعاملی دارند با اوربیتال الکترونی و هسته اتم ها . همانگونه که قبلاً نیز اشاره شد ، باند XUV به شدت توسط بسیاری از عناصر شناخته شده متعارف قابل جذب اند ، بنابر این فاقد اثر پایدارند ، اما امروزه این امکان بوجود آمده که حتی بتوان تصاویر چند لایه که قادر به بازتاب حدود 50% از تابش های XUV باشند را در شرایط آسان و عادی بدست آورد . از تکنولوژی اخیر در ساختن تلسکوپ هایی جهت تصویر برداری خورشیدی که قبلاً امکان ثبت آنها با هیچ تلسکوپ دیگری وجود نداشت ، استفاده می شود . اکنون دو پدیده تلسکوپیک   SOHO/EIT  و همچنین  TRACE  توانسته اند به برکت بکارگیری از تکنولوژی     Extreme UV  ، تصاویر خیره کننده ای از خورشید و سایر سیارات و ستارگان و کهکشان های دور و نزدیک در دسترس آدمی قرار بدهند .

 

عکس 0

 

 

نحوه کشف تابش :

تابش فرابنفش بگونه ای کاملاً اتفاقی با مشاهده تغییر رنگ و تیرگی املاح نقره در مقابل نور مستقیم آفتاب کشف گردید . در سال 1801  دانشمند آلمانی ، یوهان ویلهلن رییتر بر اثر مشاهداتش توجه نمود که تابش های فرا بنفش  که نامریی هستند ، عامل اساسی در تیرگی صفحات کاغذ آغشته به کلرید نقره می باشند . او در آن زمان این پدیده را  « پرتو های شیمیایی » نامید .

دانستنی های فیزیکی و شیمیایی و منابع تولید اشعه :  

A.     کاربردهای تابش فرابنفش

·         نورهای سیاه : برخی دامنه ها از تابش فرا بنفش ، اصطلاحاً به  ٌ  نور سیاه   ٌ یا   Black Light   معروفند ، به همین دلیل که مریی نیستند ولی بدون باقی گذاردن هیچگونه اثر حرارتی یا سوختگی ( از آن نوعی که آفتاب سوختگی معمولی باعث آن است ، مانند سرخ شدن یا تاول پوست و پوسته پوسته شدن آن ) ، قادرند تا اعماق زیادی در بافت های نفوذ کرده و از پیری زودرس پوست ، تخریب ساختار   DNA  سلول ها و احتمالاً در حالات پیشرفته ، تا سرطانی کردن آنان پیش بروند . در این مقاله شرح داده خواهد شد که عامل چنین تخریبی می تواند بیشتر از ناحیه دامنه های ضعیف تابش فرابنفش باشد تا بخش های قوی تر و با نفوذتر . همچنین نور سیاه قادر است با تابش امواج بلند فرابنفش که به صورت مرئی به سختی دیده می‌شوند، با نوعی تابش شبه فلور سنتی، به‌عنوان یک علامت ضد تقلب ، بر روی اسنادی حساس به طول موجی خاص، چون کارتهای اعتباری، گذرنامه و گواهینامه رانندگی و غیره بکار گرفته شود.امروزه گذرنامه‌ها و اسکناس های اغلب کشورها، آغشته به مرکب های حساس به UV وایضاً مجهز به نوارهای امنیتی اندUV sensitive threads .

1.       لامپ های فلورسنت : لامپ های فلور سنت قادرند که با یونیزه نمودن بخار جیوه، تابش فرابنفش تولید کنند. لایه‌ای فسفری در داخل تیوپ همراه با جذب تابش فرا بنفش است که آنرا تبدیل به نور مرئی می نماید.

2.       ستاره شناسی : در دانش ستاره شناسی اجرام بسیار حجیم، قاعدتا قادر به صدور تابش عظیمی از امواج فرابنفش به اطرافند. همچنانکه ذکر گردید، لایه اوزون بخش قابل توجهی از این نوع امواج که می بایستی توسط تلسکوپ های مستقر روی زمین دریافت گردند، جذب خواهد کرد. بنابراین هر مشاهده‌ای در این زمینه باید خارج ازجو کره زمین محقق شود.

3.       کنترل حشرات Pest Control : تله‌های فرا بنفش جهت از بین بردن حشرات پرنده ریز جثه که شبانه میل به نزدیکی تابش UV دارند .

4.      برای ضد عفونی کردن مایعات ، فضاها ، سطوح اجسام *

5.      تحریک پذیری شدید روی اعضای حسی سطحی

6.      تخریب نسوج

7.      تخریب باکتریها

*( صنایع غذایی ، نوشابه سازی و تولید آب میوه ، آب شهری ، تصفیه فاضلاب ، پرورش ماهی و میگو ، صنایع آرایشی و بهداشتی و دارویی ، استخر شنا ، مدار های بسته خنک کننده و تهویه مطبوع ، بیمارستان ، آزمایشگاه ، اتاق عمل ، کشتارگاه ، مواد بسته بندی صنایع غذایی و ..... )

 

B.       اثرات شیمیایی UV بر مواد : به دلیل تنزل کیفی مواد پلیمری، رنگدانه‌ها ، رنگهای نساجی وصنعتی Degradation of Polymers, Pigments and Dyesاکثر مواد پلیمری صنعتی یا موارد مصرفی ،به توسط تخریب انواع تابش های فرابنفش و به علت تنزل کیفی ، نیاز به پایدار کننده‌هایی جهت کند کردن روند حمله به ساختار خود دارند.

C.      جذب اشعه فرابنفش :
از شیشه معمولی فقط اشعه فرابنفش A عبور می‌کند. در صنعت شیشه‌هایی با ترکیبات مخصوص می‌سازند که طول موج 0.26 یعنی ماورا بنفش B و A و قسمتی از C را نیز عبور دهد.شفافیت کوارتز خیلی بیشتر از شیشه است و فقط طول موجهای کوتاهتر از 0.18 میکرومتر در آن جذب می‌شود. به همین سبب حبابهای چراغهای مولد اشعه فرابنفش را از کوارتز تهیه می‌کنند.آب خالص برای اشعه فرابنفش ، شفاف‌ترین مایعات است و طبقات نازک آن امواج بلندتر از 0.2 یکرومتر را از خود عبور می‌دهند.گازها معمولا برای اشعه فرابنفش ، شفاف هستند و طول موجهای بلندتر از 0.18 میکرومتر از لایه‌های نازک هوا بخوبی عبور می‌کنند.

D.      منابع اشعه فرابنفش :

1.       منابع تابشی بر اثر حرارت مانند لامپ های هالوژن

2.       منابع تخلیه در گاز  مانند لامپ های جیوه ( با فشار کم ، متوسط ، زیاد )

3.       منابع تخلیه الکتریکی مانند قوس های کربن و قوس های جوشکاری

4.       لامپ های فلورسنت مانند تیوپ های روشنایی

5.       لیزرها

در حال حاضر از دو روش زیر که مقرون به صرفه است استفاده می شود :

1.       قوس الکتریکی زغال
نسبت اشعه فرابنفش در قوس الکتریکی زغال نسبتا کم است، ولی اگر اکسیدهای فلزی به الکترودهای زغالی اضافه کنند، مقدار این اشعه افزایش می‌یابد. برای این کار الکترودهایی می‌سازند که در آنها یک غلاف زغالی دور اکسید فلزی را گرفته است. قوسهایی که الکترود آنها از فلز خالص ساخته شده باشند، نیز به نسبت زیاد اشعه فرابنفش دارند.

2.       چراغهای بخار جیوه
مهمترین و متداولترین منابع اشعه فرابنفش چراغهای بخار جیوه هستند که با جریان یافتن مصرف کم نیروی الکتریکی (الکترون ) در بخار یونیزه شده جیوه مابین دو الکترود ، مقدار زیادی اشعه فرابنفش تولید می‌کنند. حباب لامپ فلورسنت را با ترکیبی از فسفر پوشانده اند تا اشعه فرابنفش را به نور مریی تبدیل نماید . قسمت اساسی لامپ از لوله‌ای از جنس کوارتز ساخته شده است که در دو طرف آن دارای دو مخزن جیوه است. در این روش 95 درصد اشعه دارای طول موج 254 نانومتر می باشد .

 

E . اندازه گیری اشعه فرابنفش
اساس اندازه گیری اشعه فرابنفش متکی به خواص فیزیکی و شیمیایی آن است. وسایلی که برای اندازه گیری اشعه فرابنفش وجود دارد، اکتی نومتر (Actinometer) نامیده می‌شود و به سه دسته تقسیم می‌شود:

1.       پیل ترموالکتریک : جسمی را که کلیه اشعه را جذب می‌کند، در معرض تابش اشعه قرار داده و حرارت حاصله را اندازه گیری می‌کنند . برای اینکه بتوان شدت اشعه را به تنهایی اندازه گیری کرد کافی است که ابتدا تمام اشعه منبع نورانی را اندازه گیری کرد و سپس به کمک فیلترهای مناسب که کلیه اشعه فرابنفش را جذب می کند ، اندازه گیری را تکرار کرد . تفاضل این مقدار اشعه فرابنفش را نشان می دهد .

2.       اکتی نومتر فیزیکی : مهمترن این نوع اکتی نومترها سلول فوتوالکتریک (Photoelectric) است که از یک حباب از جنس کوارتز که به خوبی تخلیه شده است، تشکیل شده و نیز شامل دو الکترود است.

3.       اکتی نومتر شیمیایی : املاح نقره در اثر تابش اشعه فرابنفش احیا شده و چون نقره آن آزاد می‌گردد، املاح سیاه رنگ می‌شود. اکتی نومتری که متکی به خاصیت فوق است، اکتی نومتر بوردیه (Bordier) است.

 

*دز UV برابر است با حاصل ضرب مقدار شدت پرتو  UV  در طول موج 254 نانومتر در داخل محفظه دستگاه ( بر حسب   MV/CM2  ) در مدت زمان بر حسب ثانیه . واحد دز اشعه ژول بر متر مربع  (  J/M2 ) یا میلی وات ثانیه بر سانتی متر مربع  (  MVS/CM2 ) محاسبه می شود .


F . خواص فیزیکی و شیمیایی اشعه فرابنفش

خواص فیزیکی اشعه فرابنفش

خاصیت فوتوالکتریک : اگر اشعه فرابنفش به فلزات بتابد، از آنها الکترون جدا می‌کند، ولی جدا شدن الکترون در کلیه فلزات به یک اندازه نیست و حساسیت کادمیوم بیش از همه می‌باشد. مقدار الکترونی که از فلز جدا می‌شود، متناسب با مقدار انرژی اشعه‌ای است که به آن می‌تابد.
خواص شیمیایی اشعه فرابنفش :

1.       خاصیت فلوئورسانس : یکی از خواص مهم و جالب اشعه فرابنفش خاصیت فلوئورسانس آن می‌باشد. اگر در مقابل اشعه فرابنفش و یا یک چراغ بخار جیوه ، اجسامی از قبیل گچ و کولوفان (Colophan) و محلول سالسیلات دو سود یا آنتی پیرین و یا بعضی از سنگهای معدنی را قرار دهند، ملاحظه می‌شود که هر یک به نسبت جذب اشعه به رنگهای مختلف درخشندگی پیدا می‌کند. این خاصیت نیز بستگی به طول موج و شدت جذب اشعه دارد. بعضی اجسام در مقابل اشعه فرابنفش با موج بلند این خاصیت را ندارند و به عکس در مقابل اشعه فرابنفش با موج کوتاه خاصیت فلوئورسانس پیدا می‌کند.

2.       خاصیت فوتو شیمیایی : اشعه فرابنفش باعث تعداد زیادی فعل و انفعالات شیمیایی می‌شود و این خاصیت در اشعه با موج کوتاه 0.3 میکرومتر شدیدتر است. از جمله مانند نور مرئی که املاح نقره را تجزیه و فلز آنها را آزاد می‌سازد و این خاصیت در اشعه با موج کوتاه بیشتر است. مدتها برای اندازه گیری مقدار اشعه فرابنفش از این خاصیت استفاده می‌کردند.

نکات دانستنی :

·         برخی از جانداران از جمله پرندگان ، خزندگان ، حشرات از جمله زنبور عسل قادر به دیدن امواج مریی نزدیک به تابش UV هستند .

·         بسیاری از گیاهان ، میوه ها ، گل ها ، بذر ها و ...  قدرت مقاومت فوق العاده ای نسبت به قدرت انسان در مقابل این تابش نشان می دهند .

·         عقرب ها زیر پرتو UV   به رنگ های سبز یا زرد می درخشند .

·         معدودی از پرندگان نقوشی بر پر دارند که تنها تحت تابش  UV  قابل مشاهده خواهند بود .

·         ادرار بعضی از حیوانات گوشتخوار از جمله گربه حتی در تاریکی مطلق نیز تحت تابش طول موج خاصی از  UV  قابل دیدن است .

 

تاثیرات مثبت تابش فرابنفش :

از جمله اثرات مثبت قرار گرفتن در معرض تابش باند  UVB ، تحریک پوست جهت تولید ویتامین D است . تخمین زده می شود که علت مرگ ناخواسته سالانه ده ها هزار شهروند آمریکایی ؛ تنها به دلیل سرطان های ناشی از کمبود و اختلال در ویتامین  D بوده است . دیگر تاثیر اختلال در جذب ویتامین D  ، پوکی استخوان و سایر عوارض متاثر از اختلال مغز استخوان که منجر به درد ، عدم تحمل وزن شخص توسط خود و نهایتاً ایجاد ترک و شکستگی های ناخواسته به ویژه در خانم ها خواهد بود . البته امروزه در برخی کشورها تاکید بسیاری بر غنی سازی مواد خوراکی با افزودن رژیم های ویتامین D و کلسیم می گردد . که در مقایسه با اثرات محتمل سو  UVB بر پوست بدن ( سرطان ) ، بسیار پسندیده و مرجح می باشد .

در مورد انسان ، حضور طولانی در مقابل تابش فرابنفش ، می تواند احتمال ابتلا به آسیب های حاد و مزمن پوستی ، بینایی و حتی تخریب کل سیستم ایمنی بدن را بدنبال داشته باشد . فوتون های تابش فرا بنفش بخصوص در باند  UVB  ، به هر نوع مولکول  DNA  متعلق به ارگان های زنده ، به اشکال گوناگون حمله ور می شوند .

در شایع ترین حالت ، حمله علیه نزدیک ترین  ترکیب باز تیمین    ٌٌ  Thymine  ٌٌٌ  در حلقه DNA  اتفاق می افتد . در این حالت باز های تیمین همپایه به عوض نگهداری تعادل پله ای  DNA   یا به عبارتی   ٌٌٌٌٌ     LADDER BASE BOND   ٌٌٌٌٌ  به همپایه خویش پیوسته و باعث بوجود آمدن    DNA   معیوب می گردد . در این صورت زنجیره  DNA  با از دست دادن کد رمزی اصلی خود  ، به نوعی کد با  رمز دیگری تبدیل و معنای اولیه ساختار هسته سلولی خود را از دست داده که عملاً حاصل ، سلولی با عملکرد غیر مشخص و یا تخریب شده سرطانی است . البته 2 پدیده را باید مد نظر داشت :

·         پدیده    Photoreaction   یا تجدید فعالیت پذیری : که واکنش آنزیمی است و مستلزم تابش نور با طول موج 500 – 310 نانومتر است و در فصول سال بسیار شدید است .

·         پدیده تجدید فعالیت پذیری در غیاب نور  Dark Repair Reaction  : که یک پدیده چند آنزیمی است ، یعنی پیوندی که شکسته شده ، تحت تاثیر آنزیم های دیگر اصلاح شده و پیوند های  DNA  تجدید می شود .

همه پرتو های   UVC , UVB, UVA   قادرند که از عمر سلول های اساسی بدن از جمله بافت های فیبروزی پروتیینی موجود در بدن از جمله پوست ، استخوان ، غضروف و هر گونه بافت پیوندی بکاهند . وجود این اشعه در نور خورشید باعث آفتاب سوختگی پوست بدن می‌شود. این اشعه طول موجی بین 0.0144 میکرومتر و 0.39 میکرومتر را دارد.

 

بقیه متن در ادامه مطلب

قابلیت خود حفاظتی طبیعی بدن

پوست به عنوان یک لایه محافظ عمل می‌کند، زیرا بیشتر اشعه ماورای بنفش را جذب و از نفوذ آن به لایه‌های زیرین و رسیدن به سلول‌های آسیب پذیر جلوگیری می‌کند. اگر امواج فرابنفش بوسیله پوست جذب گردند، انرژی آزاد می‌کنند، که برای صدمه رساندن به سلول‌های پوست و ساختمانهای درون سلولی ، کافی است. بنابراین جهت جلوگیری از این عوارض زیانبار باید از قرار گرفتن بدن به مدت طولانی در معرض این اشعه خطرناک خوداری شود. جهت حفاظت از اثرات مخرب تابش UV ، بدن انسان گاهی (با توجه به نوع پوست و نژاد) ، از خود نوعی رنگدانه( پیگمنت) قهوه‌ای رنگ بنامملانین Melanin آزاد می‌کند که این عمل با جلوگیری از نفوذ تابش به نسوج عمقی می‌تواند سودمند باشد. در غیر اینصورت، می‌توان از محصولات جلوگیری کننده از نفوذ تابش UV به بدن مانند لوسیون های ضدآفتاب یا suntan lotions که بیشتر به نام Sun blocks معروفند، استفاده شود.

امروزه بعضی از محصولات به اصطلاح Sunscreen دارای ترکیباتی از قبیل دی اکسید تیتانیوم TiO2 و اکسید دوزنگ یا Zinc Oxide و آووبنزونAvobenzone می‌باشند که کمک بزرگی جهت حمایت بدن درمقابل انواع تابش فرابنفش هستند.

اکثر کرم های ضد آفتاب با اعلام درجه اندازه گیری مقاومت خویش بر اساس معیار SPF ، ظاهراً تنها قادر به محافظت پوست از بانAdd Imageد UVB هستند که همین نکته می‌تواند شما را به اشتباه بیندازد زیرا دگرباره لازم به تکرار است که که باند UVA که توسط این گونه لوسیون ها پوشش داده نمی‌شوند، به علت قدرت نفوذ بسیار بالا در نسوج بدن، عامل اصلی و اولیه سرطان پوست در انسان شناخته شده اند !!

طبق استاندارد UPF، نوع پوشش یا لباس هم درزمینه قدرت جلوگیری از تابش های باند UVA و UVB موثر بوده و بر حسب توان مقاومتشان ، دسته بندی می‌شوند، پس نوع لباس پوشیدن ما هم در حمایت از نسوج بدن در مقابل UV قابل توجه و اهمیت است.

حفاظت از چشم : تابش UVB قدرت بالا برای چشمان بسیارمخرب ومی تواند باعث آب مروارید Cataract و اختلال مزمن قرنیهPterygium یا کوری موقت و دائم گردد. پوشش حفاظتی چشمان برای کسانی که به مدت طولانی در معرض تابش UV وبخصوص ازنوع طول موج کوتاه آن قویاً توصیه می‌گردد، مثلاً کوهنوردان و اسکی بازان که به جهت اقامت های طولانی در ارتفاعات بالا، عملاً با رقیق شدن هوا، عامل اصلی مقاومت در مقابل تابش فرابنفش را ازدست می‌دهند.

گر چه عینک های آفتابی معمولی به میزان کمی در مقابل تابش UV مقاومند، اما توصیه می‌گردد که حتی المقدور از لنز های پلاستیکی (ترجیحاً از جنس پلی کربنات Polycarbonate ) بجای لنز های شیشه‌ای استفاده گردد زیرا همانگونه که اشاره شد، شیشه معمولی در مقابل UVA فاقد مقاومت بوده و آن را به راحتی از خود عبور می‌دهد. عینک ها باید قادر باشند از ورود تابش های UV از کناره‌ها و بالا و پایین آن نیز جلوگیری کنند..

فیزیوتراپی : به دلیل خاصیت ضد عفونی کننده و همچنین تحریک زایش پوستی بعضی از انواع ماورای بنفش(UV)در فیزیوتراپی جهت درمان بیماران استفاده می‌شود. این نوع امواج در دو دست کلی لامپ های سرد و لامپ های گرم تقسیم می‌گردند. عفونت های پوستی ، جوانسازی پوست ، زخم های بستر ، پسوریازیس و بسیاری از بیماریهای دیگر در این سیستم درمانی قرار می‌گیرند.

در بعضی از موارد جهت تسریع در رسوب کلسیم در ایتخوانها از این سیستم استفاده می‌گردد.

 

مهم ترین اثرات اشعه ماورا بنفش

1.      انواع سرطان

یکی از مهمترین عوارض خطرناک پرتوهای ماورای بنفش بر بدن انسان تاثیر بر DNA موجود در بدن انسان است. از این رهگذر انسان به انواع مختلف سرطان مانند سرطان پوست مبتلا می‌شود. البته لازم به ذکر است که در صورت قرار گرفتن به مدت طولانی در معرض اشعه ماورای بنفش این عوارض حاصل می‌شود.

2.      سرخی پوست

آسیب رساندن به سلول‌ها موجب می‌گردد که مواد شبه هیستامین از اپیدرم سطحی آزاد گردد. انتشار تدریجی این مواد ادامه می‌یابد، تا آنکه مقدار کافی آنها در اطراف عروق پوست جمع شود و آنها را متعسر کند.

3.      پیگمانتاسیون

پگمانتاسیون در نتیجه دو روز در معرض اشعه ماورای بنفش بودن پدیدار می‌گردد. اشعه ماورای فرابنفش سلول‌های ملانوسیت پوست را برای تولید ملانین تحریک می‌کند، ملانین سپس به سلول‌های گوناگون اطراف انتقال می‌یابد، و چتری روی هسته سلول تشکیل می‌دهد و آن را در برابر اشعه ماورای فرابنفش محافظت می‌کند.

4.      ضخیم شدن اپیدرم

تشدید ناگهانی فعالیت لایه پایه‌ای اپیدرم موجب ضخیم شدن محسوس اپیدرم و به خصوص طبقه شاخی آن می‌گردد (خارجی ترین لایه). بطوری که ممکن است ضخامت آن سه برابر مقدار طبیعی گردد. این وضعیت به مقدار زیاد از نفوذ اشعه ماورای بنفش می‌کاهد. لذا در دفعات بعد که اشعه داده می‌شود، برای آن که اثر اشعه نسبت به قبل کمتر شود بر دز آن افزوده می‌شود.

5.      پوسته پوسته شدن

ضخامت اضافه شده اپیدرم سرانجام به علت پوسته پوسته شدن از بین می‌رود. وقتی این حالت روی می‌دهد، مقاومت پوست نسبت به اشعه ماورای بنفش به مقدار محسوس کاهش می‌یابد.

6.      ساخته شدن ویتامین D

در حضور اشعه ماورای بنفش ، دی هیدرو کلسترول موجود در چربی غدد چربی پوست به ویتامین D تبدیل می‌گردد. ویتامین D برای جذب کلسیم ضروری است و در ساخته شدن دندان‌ها و استخوانها نیز نقش دارد. بنابر این اشعه ماورای بنفش کمک موثری به ساخته شدن ویتامین D در بدن انسان می‌کند.

7.      الاستوزیس (Elastosis) خورشیدی و پیر شدن پوست

اگر در معرض اشعه ماورای بنفش بودن تداوم یابد، پیر شدن طبیعی پوست تشدید می‌گردد. در این صورت اپیدرم نازک می‌شود و مرزهای اپیدرمی تحلیل می‌روند. ملانوسیتها کم می‌گردند و خشکی پوست عارض می‌گردد و پوست چروک می‌گردد.

 

کاربرد اشعه فرابنفش

اثر باکتری کشی

طول موجهای کوتاه اشعه ماورای بنفش می‌توانند باکتری‌ها و سایر ارگانیزمهای کوچک را منهدم کنند. به همین دلیل برای ضد عفونی کردن سطوح مانند اتاقهای بیمارستانها مورد استفاده قرار می‌گیرند. از پرتو فرابنفش برای ضد عفونی آب، موادخوراکی، تجهیزات پزشکی و لوازم صنعتی و غیره می‌توان استفاده نمود.

دلایل پذیرش اشعه ماوراء بنفش :

1.       نیاز به حمل و نقل و انبار مواد شیمیایی ندارد .

2.       با تغییرات PH و دما ، کارایی آن چندان تغییر نمی کند .

3.       فرآورده جانبی به وجود نمی آورد . و ایجاد طعم و بوی شیمیایی نمی کند .

4.       زمان تماس لازم برای گندزدایی بسیار کوتاه می باشد . 

5.       جوانب ایمنی کار با آن بسیار راحت است .

6.       میکروارگانیسم های مولد بو در انجام عمل گندزدایی نابود می شوند .

7.       رفع موثر آلودگی میکروبی بدون ایجاد آلودگی ثانویه .

8.       عدم ایجاد عوارض فوری و حساسیت .

9.       عدم تخریب محیط زیست .

10.   روی گروه هوازی اثر فوق العاده دارد .

معایب ضدعفونی اشعه :

1.       عدم وجود باقیمانده ضدعفونی کننده

2.       عدم وجود اطلاعات فنی درباره چگونگی عمل سیستم های UV در شرایط مختلف .

3.       عدم وجود مکانیسم های اندازه گیری ، کالیبره یا تضمین استاندارد شده درباره چگونگی کار دستگاه قبل و بعد از نصب و ...

4.       برای مواد آلی مناسب نیست .

5.       برای سطوح غیر قابل دید مثل زوایا و خلل و فرج مناسب نیست .

6.       روی بعض از اشیا اثر کمتری دارد مثلاً اشعه می تواند سطوح آلومینیوم و شیشه را استریل کند ولی روی چوب و لاستیک و کاغذ را نمی تواند استریل کند .

عوامل موثر بر بازده اشعه :

1.       زمان

2.       عوامل بازدارنده در رسیدن اشعه به سطح مورد نظر .

3.       آلودگی سطحی محل ضدعفونی .

4.       تنوع مواد شیمیایی .

5.       سرما . در حرارت 20 درجه بیشترین راندمان و در صفر راندمان کم می شود .

 

 

ضدعفونی کننده های شیمیایی :

 

ویژگی‌های لازم برای یك ماده شیمیایی گندزدای مناسب :

 

·   گستره اثر وسیع داشته باشد.

·   در آب محلول باشد.

·   برای پوست، چشم و دستگاه تنفس، محرّك نباشد

·   ارگانیسم‌ها به آن مقاوم نباشند.

·   باعث خوردگی فلزات نشود.

·   به سرعت اثر كند.

·   فاقد بوی زننده باشد.

·   روش استفاده آن آسان باشد.

·   از خود لایه ای باقی بگذارد.

·   استفاده همزمان آن با مواد پاك كننده میسر باشد.

·   با ثبات باشد.

·   سمی نباشد.

·   ارزان باشد.

·   خاصیت خود را در مقابل مواد آلی مثل خون، خلط، ادرار و مدفوع حفظ كند .   

   

سطوح گندزدایی

مواد گندزدا را از نظر سطح گندزدایی به 3 دسته تقسیم می‌كنند:

·         سطح بالا  H.L.D(High Level Disinfectant)  

·         بینابینی I.L.D))  Intermediate Level Disinfectant

·         سطح پایین (L.L.D)  Low Level Disinfectant

 

مواد گندزدای سطح بالا (H.L.D) باعث كشته شدن تمام ارگانیسم‌ها به جز تعداد زیادی از اسپورها می‌شوند. این مواد در صورتی که مدت زمان تماس آنها ( 12 – 3 ساعت ) افزایش یابد می توانند عمل استریلیزاسیون ( استریلیزاسیون شیمیایی ) را انجام دهند . مواد گندزدای بینابینی (I.L.D) باعث كشته شدن همه ارگانیسم‌های وژتاتیو ( که قادر به جوانه زدن می باشند ) از جمله مایكوباكتریوم توبركولوزیس و بیشتر ویروس ها و قارچ ها می‌شوند و مواد گندزدای سطح پایین (L.L.D) باعث حذف خیلی از باكتری‌های وژتاتیو، قارچ‌ها و ویروس‌های دارای پوشش می‌شوند. و به طور معمول برای پاکسازی سطوح استفاده می شوند .

 

سالم سازی وسایل و ابزار

 Spaulding وسایل و ابزار را از نظر حساسیت و نیاز به روش و نوع عفونت زدایی به سه دسته تقسیم كرده است:

1.       لوازم خطیر یا حساس (Critical devices)

این‌ها لوازمی هستند كه وارد بافت‌های استریل یا سیستم عروقی می‌شوند و در صورت آلودگی خطر بسیار زیادی برای انتفال عفونت دارند .استفاده مجدد می بایست به دنبال پاکسازی دقیق و استریلیزاسیون انجام گردد . مثل: سوزن‌ها، كاتترهای عروقی، لوازم جراحی، كاتترهای ادراری و غیره.

2.        لوازم نیمه خطیر (Semicritical devices)

این‌ها لوازمی هستند كه در تماس با غشاءهای مخاطی و یا پوست آسیب دیده قرار دارند ولی به داخل آن نفوذ نمی کنند . استفاده مجدد می بایست به دنبال پاکسازی دقیق و ضدعفونی با مواد ضدعفونی کننده قوی انجام گردد .  مثل : آندوسكوپ‌ها، لوله تراشه و غیره.

3.        لوازم بی خطر (Noncritical devices)

این‌ها لوازمی هستند كه با پوست سالم تماس پیدا می‌كنند. اما ارتباطی با مخاط ندارند یا به طور مستقیم با بیمار در تماس هستند . استفاده مجدد می بایست به دنبال پاکسازی و ضدعفونی با ضدعفونی کننده های ضعیف انجام گردد .  مثل: گوشی معاینه، كاف فشارسنج، الكترودهای ECG و غیره.

***لوازم خطیر را حتما باید سترون كنیم. لوازم نیمه خطیر را حتی المقدور سترون و اگر میسر نبود در حد  H.L.D عفونت زدایی می‌كنیم، و لوازم بی خطر را با آب و صابون یا مواد گندزدا در حد L.L.D عفونت زدایی می‌نماییم. ***

 

 

نکاتی که در استفاده از ضدعفونی کننده ها میبایست رعایت گردد :

  1. محدودیت اثر

اثر ضدعفونی کنندگی یا جرم کشی درمقابل یک گروه از میکروارگانیسم های خاص تعیین میگردد.

l       مؤثربر استافیلوکوکوس آرئوس /مؤثر بر گروه گرم مثبت ها

l       مؤثر بر سالمونلا کلرا سوئیس /مؤثر بر گروه گرم منفی ها

2. کلمات اخطار دهنده به منظور نشان دادن میزان خطر محصول

(به ترتیب از حداقل  تا حداکثر ضرر)

l       Caution

l       Warning

l       Danger

l       Poison / Danger

3. کمک های اولیه

l       شامل اقداماتی است که به هنگام بلع یا تنفس ویا تماس با ضدعفونی میبایست انجام گردد.

4. رعایت نکات پیشگیرانه

l       مخاطرات زیست محیطی

l       مخاطرات فیزیکی و شیمیایی( قابلیت اشتعال یا اثر خورندگی)

l       اطلاعات مربوط به چگونگی نگهداری و از بین بردن محصول

5. نحوه استفاده

l       نوع مصرف(پاک کنندگی در مقابل ضدعفونی )

l       تعیین رقت مورد استفاده(کشندگی ، کنترل کنندگی)

l       روش استفاده (اسپری)

نکاتی که در اجرای یک برنامه ضدعفونی میبایست مدنظر قرار گیرد.

1.       نوع استفاده از ضدعفونی کننده

l       ضدعفونی معمول کلینیک یا فارم

l       استفاده در زمان بروز بیماری

2.  نوع میکروارگانیسم هدف

3.  خصوصیات ضدعفونی کننده مورد استفاده

4.  عوامل زیست محیطی

5.  سلامتی و ایمنی پرسنل و حیوانات

نکات مورد توجه در خصوص میکروارگانیسم ها

l       اجرام از نظر حساسیت به ضدعفونی کننده ها بسیار متفاوت اند.

l       به طور کلی باکتریهای گرم مثبت به ضدعفونی کننده های شیمیایی حساسیت بیشتری دارند.

l       ویروس های آب دوست و فاقد پوشش نسبت به ویروسهای دارای پوشش و چربی دوست به ضدعفونی کننده ها مقاومترند.

l       اجرام از نظر توانایی در زنده ماندن در محیط(بستر، مواد آلی)بسیار متفاوتند(تولید هاگ و بیوفیلم)

 

Classes of Organisms Ranks in order of Susceptibility to Disinfectant

عکس 1

 

 

ضدعفونی کننده ایده ال

  1. وسیع الطیف
  2. درهر محیطی فعال باشد
  3. غیرسمی،غیرمحرک و فاقد خاصیت خورندگی باشد.
  4. نسبتاً ارزان باشد.

***      درواقع هیچ ضدعفونی کننده ایده الی وجود ندارد.

نکات مورد توجه در خصوص ضدعفونی کننده ها :

  1. غلظت ضدعفونی کننده ها
  • انتخاب رقت ، متناسب با هدف ضدعفونی
  • ضدعفونی کننده ها در غلظت های بیشتر مؤثرترند . اما مخاطرات آنها نیز افزایش میابد.
  • آب مورد استفاده در رقیق سازی نیز از اهمیت زیادی برخوردار است.

2. روش های مورد استفاده

  • استفاده از برس
  • اسپری
  • غوطه ور کردن لوازم در ضدعفونی کننده
  • گازدهی

3. زمان تماس یا اثرگذاری ضدعفونی کننده ها

  • ضدعفونی کننده ها از نظر مدت زمان مورد نیاز جهت اثر گذاری بسیار متغیراند.
  • محل های مورد نظر میبایست به طور کامل با ضدعفونی کننده پوشیده شود تا از خشک شدگی زودهنگام جلوگیری به عمل آید.
  • باقیمانده بعضی از ضدعفونی کننده ها ممکن است فعالیت خود را حفظ نمایند.
  • ضدعفونی کننده  میبایست حداقل به مقدار 10 دقیقه روی سطوح باقی بماند.(رطوبت براق)

4. پایداری و ذخیره سازی ضدعفونی کننده ها

  • بعضی از ضدعفونی کننده ها به نور و گرما حساس اند().

5. اقدامات احتیاطی به منظور ایجاد ایمنی

  • رعایت ایمنی کامل پرسنل با استفاده از لوازم حفاظت شخصی
  • رعایت اصول ذخیره سازی مناسب
  • ایجاد آمادگی در نحوه صحیح مخلوط کردن ضدعفونی کننده ها و روشهای کاربردی آنها
  • هزینه و ملاحظات اقتصادی به هنگام انتخاب ضدعفونی کننده ها

6. هدف از برنامه ضدعفونی

  • پیشگیری از بروز یک بیماری عفونی یا کنترل بیماری

7. میزان مواد آلی

  • برداشت و پاکسازی تمامی مواد آلی قبل از ضدعفونی بسیار مهم است.
  • مقدار مواد آلی موجود روی کارائی یک برنامه ضدعفونی مؤثر است.
  • بعضی از ضدعفونی کننده ها در حضور مواد آلی تاحدودی مؤثر اند.(فنل ها)

8. وضعیت توپوگرافی سطوح

  • سطوح ایده آل برای ضدعفونی سطوح صاف میباشند.
  • سطوح متخلخل ، ناصاف به خصوص سطوح چوبی و خاکی میتوانند اجرام را در خود نگه دارند.

9. درجه حرارت

  • بیشتر ضدعفونی کننده ها بهترین اثر خود را در20 درجه سانتیگراد دارند.
  • افزایش دما میتواند زمان تماس ضدعفونی کننده ها را کاهش دهد.
  • درجه حرارتهای پائین ممکن است اثربخشی این مواد را کاهش دهد.
  • تعداد اجرام به ازای هر 10 درجه سانتیگراد نصف میگردد.

10. سختی آب

l       سختی آب میتواند ضدعفونی کننده های خاصی را غیر فعال ویا کارائی آنها را کاهش دهد(فنل ها)

11. PH

  • فعالیت برخی از ضدعفونی کننده ها تحت تأثیر PH قرار دارند.
  • گلوتارآلدئید در PH >7 و ترکیبات چهارتایی آمونیوم در PH 10-9 مؤثراند.

12. حضور سایر ترکیبات

  • ترکیبات یددار به وسیله ترکیبات چهارتایی آمونیوم غیرفعال میشوند و فنل ها برای افزایش قابلیت نفوذپذیری با صابونها همراه میشوند.

13. ارزش و بهاء لوازم و تجهیزاتی که میبایست ضدعفونی شوند.

14. بهداشت ،ایمنی و محیط زیست

  • برخی از آنها برای بهداشت انسان و دام مخاطرات  جدی دارند.
  • عوامل محیطی نظیر هدایت جریان آب به داخل نهرها و رودخانه ها میبایست در انتخاب ضدعفونی کننده در نظر گرفته شود.
  • خیلی از مواد به عنوان تهدیدکنندگان گیاهان و زندگی آبزی شناخته شده اند.



دیدگاه ها : نظرات
برچسب ها: ضدعفونی ، مروری بر انواع روش های گندزدایی و ضدعفونی ،
آخرین ویرایش: - -



Check Google Page Rank